Radiologia w Małopolsce

Narodziny Krakowskiej Radiologii

Artykuł o odkryciu Roentgena (Die Presse)	Wilhelm Konrad Roentgen dokonał odkrycia nowego rodzaju promieniowania 8 listopada 1895 r. 28 grudnia tego roku złożył doniesienie o tym fakcie w redakcji Biuletynu Fizyko-Lekarskiego Towarzystwa w Wurzburgu. Do publicznej wiadomości informacje o odkryciu podał wiedeński dziennik Die Presse w dniu 5 stycznia 1896 r. W styczniu 1896 roku w głównych ośrodkach naukowych Europy i Ameryki powtarzano eksperyment Roentgena.
Notatka w dzienniku CZAS (8.01.1896)	8 stycznia (czyli tylko cztery dni później niż w Wiedniu), krakowski Czas jako pierwsza polska gazeta przedrukowała rewelacje z Die Presse. W krótkiej notatce Czas podał sposób otrzymania promieni, ich podstawowe własności fizyczne i hipotetyczne zastosowania. Zaznaczono przy tym, że "rzecz, choć wygląda na prima aprilis, lecz jest w kołach poważnych poważnie traktowana". Kilka dni później, 12 stycznia, Czas zamieścił znacznie więcej szczegółów, zarówno dotyczących samego odkrycia jak i opis otrzymania zdjęć przy pomocy nowych promieni. Na podstawie tych doniesień, profesor chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Karol Olszewski (ten sam, który dokonał po raz pierwszy skroplenia powietrza wspólnie z W. Wróblewskim) powtórzył doświadczenie Roentgena. Zestawił odpowiednie urządzenie wytwarzające promieniowanie X i wykonał udane zdjęcia rozmaitych przedmiotów oraz ręki. Informacje o tych eksperymentach zamieścił Czas w dniu 21.01.1896.
	Notatka w dzienniku CZAS (21.01.1896)	Prof. Karol Olszewski
Pierwsze polskie zdjęcie rtg Pierwszy polski aparat rtg	Zachowały się opisy tych eksperymentów, wykonane w czasie ich trwania zdjęcia oraz notatki asystentów prof. Olszewskiego - dr Tadeusza Erteichera i dr Drozdowskiego. Za pierwsze przyjmuje się zdjęcie rtg metalowego przycisku do papieru w kształcie jaszczurki, chociaż, jak wynika z notatki prasowej były wcześniejsze nieudane rentgenogramy. "Czas" tak opisuje pionierskie badania: "Płytka fotograficzna, znajdująca się w zamkniętej kasetce, na której jeszcze spoczywało masywne, drewniane pudełko z ciężarkami mosiężnymi i platynowymi, została wsunięta w worek z grubego czarnego sukna, a cały ten pakunek został wystawiony na działanie promieni powyżej opisanego aparatu; (po długiej blisko 2 godzinnej ) expozycyi wywołał prof. Olszewski na kliszy obraz, który choć słaby rzeczywiście wystąpił. Nierównie lepiej wypadła fotografia przycisku brązowego w kształcie jaszczurki, również na w skroś drewnianej zasuwki kasety fotograficznej..." .
Zdjęcie rtg ręki dr T. Estreichera Dr Tadeusz Estreicher	Kolejne zdjęcie to radiogram ręki dr Tadeusza Estreichera z pierścionkami profesora Olszewskiego. W odręcznym opisie tej fotografii znajdujemy rysunek (schemat) rurki, za pomocą której uzyskano promienie X oraz tekst dr Estreichera: "Ekspozycja trwała około pięciu kwadransów, za pomocą zwykłej rurki o katodzie płaskiej; rurka była połączona na stałe z pompką rtęciową Geisslerowską nader starego i niedołężnego systemu, gdyż w innych warunkach nie było trwałe. Rurka była b prymitywna, roboty mechanika uniwersyteckiego, Grodziskiego". Komentarz dr Drozdowskiego do zdjęcia ręki jest następujący: "To zdjęcie Roentgena zrobił Olszewski bezpośrednio po odkryciu promieni a parę dni po ogłoszeniu tego faktu przez pisma codzienne. Sporządził mianowicie rurkę Roentgena oczywiście bardzo prymitywną i zasilając ją prądem elektr. z induktora niedużego, jaki był pod ręką, eksperymentował kilka godzin. Podczas tego pompowało się powietrze poprawiając ssącą się próżnię pompą Toeplera" Opis badania wg. dr T. Estreichera
Zakład Chemiczny UJ (1896)	Pozwala to wnosić, że między 8 a 21 stycznia 1896 roku prof. Karol Olszewski wykonał w Zakładzie Chemicznym UJ szereg zdjęć za pomocą promieni X. Za pierwszy udany i zachowany radiogram można przyjąć zdjęcie metalowego (z brązu) przycisku do papieru w kształcie jaszczurki. Na jego obrazie znajduje się następujący opis : "Pierwsza fotografia Rentgenowska, robiona w Polsce w ogóle, a w szczególności w Krakowie, przez prof. Olszewskiego w r.1895/6 (autor miał na myśli rok akademicki - przyp. autora). Był to przycisk brązowy w kształcie jaszczurki fotografowane naw skroś deski drewnianej, przy użyciu zwykłej rurki Pluckerowskiej, silnie ewakuowanej"
Prof. Alfred Obaliński Zdjęcie rtg łokcia	W pierwszych dniach lutego 1986 r. Profesor chirurgii UJ, Alfred Obaliński postanowił w praktyczny sposób wykorzystać promienie X. Na oddział chirurgii zgłosił się bowiem pacjent z silnym obrzękiem lewego stawu łokciowego po urazie. Postanowiono wykonać badanie radiologiczne celem rozstrzygnięcia przyczyny. Zadania tego podjął się prof. Karol Olszewski ze swym asystentem T. Estreicherem i dr Siedleckim, sekundariuszem szpitala św. Łazarza. Wykonano próbne zdjęcie stawu łokciowego u zdrowego osobnika i po stwierdzeniu, że aby otrzymać obraz należy wykonać 2,5-godzinną ekspozycję, zrobiono po raz pierwszy zdjęcie u pacjenta z podejrzeniem zwichnięcia stawu łokciowego: badanie potwierdziło podejrzenie. Dr Tadeusz Estreicher tak opisał to historyczne badanie: ..." zdjęcie trwało siedem kwadransów; ręka nieszczęśliwego objektu (experimentum in anima viti) była za pomocą opasek z blachy przyśrubowana do stołu i w ten sposób unieruchomiona. Z powodu nie istnienia w owym czasie specjalnych rurek rontgenowskich do prześwietlania, używano rurki bardzo prymitywnej, z katodą okrągła płaską; rurka ta była połączona z pompą rtęciową Geisslera i to bardzo starego systemu (rezerwuar szklany a kurek metalowy) wypożyczoną z Zakładu Fizycznego i podczas zdjęcia musiał ją piszący to systematycznie i stale wypompowywać, inaczej ciśnienie wciąż wzrastało i promienie Rontgena ustawały." Dodał też: "Jest to pierwsza w Krakowie i całej Polsce fotografia rentgenowska do celów klinicznych zrobiona w I Zakładzie Chemicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, w początku roku 1896". (przed 11 lutym 1896). Sam prof. Obaliński ocenił nowe doświadczenie następująco: "Załączone tu odbicie otrzymanej fotografii daje najlepsze wyobrażenie o ułatwieniu jakiegośmy doznali w ostatecznym rozpoznaniu zwichnięcia obu kości przedramienia ku tyłowi i na tej podstawie zabrałem się do odprowadzenia ich na miejsce, czego dokonałem w narkozie chloroformowej".
Notatka w dzienniku CZAS (11.02.1896)	O powyższym wydarzeniu doniósł Czas w dniu 11 lutego 1896 roku. Jego wyniki a także rezultaty całomiesięcznych eksperymentów z promieniami X, prof. Olszewski przedstawił w dniu 11 lutego na posiedzeniu Towarzystwa Przyjaciół im Kopernika 9 w sali Zakładu Chemicznego UJ. Dwa dni później, 13 lutego, dr Siedlecki, na zebraniu naukowym lekarzy szpila im. Św. Łazarza, omówił medyczne aspekty zastosowania promieni X.
Pierwszy polski artykuł naukowy z zakresu radiologii	Już 22 lutego 1896 roku, Przegląd Lekarski, w numerze 8, zamieścił artykuł "O użytkowaniu promieni Roentgena w celach diagnostycznych" autorstwa prof. Alfreda Obalińskiego (15). W tym pierwszym polskim naukowym artykule na temat zastosowania promieni X w medycynie przedstawiono opis wykonania zdjęć rtg w celu diagnostyki stawu łokciowego po przebytym urazie. Profesor Obaliński wykorzystał doświadczenie prof. Olszewskiego bowiem jak pisze: "orzekłem, że na razie nie mogę rozstrzygnąć, czy mam przed sobą złamanie śródstawowe, czy też zwichnięcie i postanowiłem ułatwić sobie sprawę za pomocą odbicia tegoż łokcia na płytce fotograficznej za pomocą promieni Rontgenowskich. W tym celu udałem się do prof. Olszewskiego dyrektora zakładu chemicznego w tutejszym uniwersytecie, który wraz ze swym asystentem, p T. Estreicherem i moim współpracownikiem, Drem Siedleckim z całą gotowością i uprzejmością niełatwego podjęli się zadania". Rezultatem eksperymentu było zdjęcie, na odwrocie, którego dr Tadeusz Estreicher napisał: "Fotografia ręki zwichniętego łokcia u pewnego górnika z zagłębia jaworzaińskiego (spuszczał się do kopalni, wystawił łokieć z windy i uderzył nim o ściany szybu) z praktyki klinicznej prof. Obalińskiego".
Budynek Collegium Wróblewskiego	Zarówno pierwsze zdjęcie rtg, jak i pierwsze kliniczne badanie rtg zostały wykonane w Zakładzie Chemicznym UJ, którego dyrektorem był prof. Karol Olszewski. Budynek ten zachował się do dnia dzisiejszego - jest to obecnie Collegium Wróblewskiego UJ przy ulicy Olszewskiego 2. Analizując powyższe fakty można stwierdzić, że profesor Olszewski był pierwszym Polakiem, który wykonał udane radiogramy (zachowały się do dnia dzisiejszego) i w ten sposób otworzył historię polskiej radiologii
	Okres od 1896 do 1945