Radiologia w Małopolsce

Okres od 1896 do 1945

Siedziba pierwszej polskiej pracowni rtg	Po wykazaniu przydatności klinicznej promieni X, w krakowskim świecie medycznym zdecydowano o jak najszybszym wdrożeniu nowej metody diagnostycznej do praktyki. Już w lutym 1896 r. otwarto pierwszą pracownię radiologiczną (była to pierwsza uniwersytecka pracownia rtg w Polsce) w budynku Kliniki Lekarskiej UJ przy ul. Kopernika 7 (obecnie Zakład Biochemii Lekarskiej CM UJ).
Prof. Walery Jaworski	Organizatorem pracowni był dr Walery Jaworski (1849-1924). Był absolwentem (1880) Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego (wcześniej na Wydziale Filozoficznym UJ studiował fizykę, chemię i matematykę). Po studiach rozpoczął pracę w Klinice Lekarskiej UJ, przechodząc drogę od asystenta do jej kierownika. W roku 1883 uzyskał habilitację a w roku 1889 został mianowany profesorem. Walery Jaworski był pierwszym lekarzem w Krakowie i jednym z pierwszych na świecie, który zaczął rutynowo stosować promienie X w praktyce klinicznej. Po roku, swoje doświadczenia przedstawił na słynnym już posiedzeniu Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego, które odbyło się 16 czerwca 1897 roku. Wykład ten uznano za początek powstania Krakowskiej Szkoły Radiologicznej a Jaworskiego okrzyknięto jej ojcem. Wkrótce też wyniki swoich badań opublikował w Przeglądzie Lekarskim. W numerze 34 z 21 sierpnia oraz 35 z 28 sierpnia ukazał się artykuł "Znaczenie rozpoznawcze X - prześwietlenia". Szczególnie ważnym obszarem zainteresowania prof. Jaworskiego były choroby żołądka. Warto przypomnieć przy tym, że był odkrywcą Helicobacter pylori. W wydanym 1899 roku podręczniku "Zarys Patologii i Terapii Żołądka" (wyd. II), wykazał dużą przydatność nowej techniki diagnostycznej. Warto przypomnieć, że wśród szerokich zainteresowań profesora znalazło się miejsce dla historii medycyny - stworzył Muzeum Historyczne Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Artykuł opisujący badania rtg prof. Jaworskiego	Najdonioślejsze i stawiające Jaworskiego wśród pionierów światowej radiologii było opisanie konkrementów żółciowych i badania żołądka z użyciem środka kontrastowego. Jaworski stwierdził, że konkrementy żółciowe "dają tylko wtedy cienie, jeżeli składają się z soli wapiennych lub barwnika krwi" a także zauważył, że "cholestearynowe lub śluzowe są dla X - promieni przepuszczalne, przeto i uwidocznić się nie dają". Co więcej, dokonał praktycznego spostrzeżenia, pisząc, że "do uwidocznienia kamieni w ustroju daleko pewniejsze jest zdjęcie fotograficzne, niż ekran".
	Również pionierska była wprowadzona przez Jaworskiego technika badania żołądka z użyciem środka kontrastowego. Był to dwutlenek węgla. Jaworski opisał to w następują sposób - "aby żołądek dobrze uwydatnić, wydmiemy go silnie wodą sodową lub proszkiem burzącym, to miejsce jasne na ekranie odpowiadające żołądkowi się powiększy, przybierze postać jakby wydętego pęcherza". Dodatkowo, zaproponował metodę oznaczania dolnej granicy żołądka: "Dolna jednak granica żołądka i przy wydęciu jest zatarta wskutek cienia od jelit pochodzącego. Lecz daje się ona łatwo uwidocznić przy użyciu następującego fortelu. Jeżeli włożę do wydętego żołądka zgłębnik żołądkowy, w którym znajduje się drut, łańcuszek itp. lub, jak w naszym przypadku, zgłębnik diafanoskopowy, mieszczący wewnątrz druty odosobnione , to widzimy go w żołądku, jako ciemną smugę, która się układa wzdłuż krzywizny dużej..... W ten sposób możemy oznaczyć przez X-prześwietlenie rozmiary i anatomiczne położenie żołądka....". Dzięki swoim badaniom uwidocznił zmiany w żołądku, między innymi, po raz pierwszy tzw. żołądek klepsydrowaty: który jak sam ocenił " od lat dwudziestu był ciemnym przypadkiem przypadłości żołądkowych". Ocenił też, że "do bardzo ścisłego a w przyszłości wielce obiecującego sposobu badania żołądka należy prześwietlenie X-promieniami". Oba te badania były pierwszymi na świecie.
	Również pionierska była wprowadzona przez Jaworskiego technika badania żołądka z użyciem środka kontrastowego. Był to dwutlenek węgla. Jaworski opisał to w następują sposób - "aby żołądek dobrze uwydatnić, wydmiemy go silnie wodą sodową lub proszkiem burzącym, to miejsce jasne na ekranie odpowiadające żołądkowi się powiększy, przybierze postać jakby wydętego pęcherza". Dodatkowo, zaproponował metodę oznaczania dolnej granicy żołądka: "Dolna jednak granica żołądka i przy wydęciu jest zatarta wskutek cienia od jelit pochodzącego. Lecz daje się ona łatwo uwidocznić przy użyciu następującego fortelu. Jeżeli włożę do wydętego żołądka zgłębnik żołądkowy, w którym znajduje się drut, łańcuszek itp. lub, jak w naszym przypadku, zgłębnik diafanoskopowy, mieszczący wewnątrz druty odosobnione , to widzimy go w żołądku, jako ciemną smugę, która się układa wzdłuż krzywizny dużej..... W ten sposób możemy oznaczyć przez X-prześwietlenie rozmiary i anatomiczne położenie żołądka....". Dzięki swoim badaniom uwidocznił zmiany w żołądku, między innymi, po raz pierwszy tzw. żołądek klepsydrowaty: który jak sam ocenił "od lat dwudziestu był ciemnym przypadkiem przypadłości żołądkowych". Ocenił też, że "do bardzo ścisłego a w przyszłości wielce obiecującego sposobu badania żołądka należy prześwietlenie X-promieniami". Oba te badania były pierwszymi na świecie. Należy dodać, że w swoim materiale profesor Jaworski diagnozował także urazowe zmiany kostne, zmiany w przebiegu dny, zwapnienia w ścianie aorty, zmiany gruźlicze, odmę opłucnową, a także powiększenie sylwetki serca i tętniaki aorty. Rozpoczęte przez prof. Jaworskiego kliniczne badania przy zastosowaniu promieni rentgenowskich kontynuował dr Jan Nowaczyński (1885-1925) pierwszy krakowski lekarz, który całkowicie poświęcił się radiologii.
Aparat rtg z 1900	Do roku 1900, pracownia Kliniki Lekarskiej wyposażona była w prymitywne urządzenie w większości skonstruowane we własnym zakresie. W roku 1900 zakupiono fabryczną aparaturę firmy Reinigier-Halske (firma ta przekształciła się w dział medyczny firmy Siemens).
Pierwszy polski podręcznik radiologii	W roku 1900, w Krakowie, ukazał się pierwszy polski podręcznik radiologii autorstwa Mieczysław Nartowskiego "Promienie Roentgena i ich zastosowanie do celów rozpoznawczych i leczniczych".
Drugi polski podręcznik radiologii	W roku 1902, również w Krakowie ukazał się drugi polski podręcznik radiologii autorstwa dr Artura Frommera. Zdjęcia rtg wykonane w Pracowni RTG Kliniki Lekarskiej UJ (1907)
Aparat rtg Rotax (prod. 1913)	W 1913 w krakowskim szpitalu uniwersyteckim (kompleks Szpitala św. Łazarza) utworzono Zakład Radiologii. Pierwszym kierownikiem została dr Barbara Korabczyńska (1881-1949). Była jednym z pionierów radiologii w Polsce. Po ukończeniu studiów medycznych w roku 1910 na wydziale lekarskim UJ, kształciła się we Lwowie (pod kierunkiem prof. Sabata) a także za granicą. Siedziba Zakładu Radiologii
		Dr Barbara Korabczyńska	Ubiór radiologa z 1913
Prof. Karol Mayer Praca Mayera	W lipcu 1914 roku krakowski radiolog, Karol Mayer (1882-1946) na zjeździe lekarskim we Lwowie wygłosił referat, w którym przedstawił metodę otrzymywania obrazów rentgenowskich w oparciu o zasady tomografii. Karol Mayer, absolwent wydziału lekarskiego UJ z 1911 roku, przez rok studiował radiologię w ośrodkach uniwersyteckich Berlina, Budapesztu i Wiednia. W roku1913 rozpoczął pracę w Klinice Lekarskiej UJ pod kierunkiem "ojca krakowskiej radiologii" profesora Walerego Jaworskiego. Opis wynalezionej przez niego techniki tomografii został opublikowany w roku 1916 w monografii pod tytułem". Radiologiczne rozpoznanie różniczkowe chorób serca i aorty". Praca ukazała się w Krakowie nakładem wydawnictwa Gebethner & Co i była podstawą uzyskania habilitacji. W 1914 Mayer uzyskał w Niemczech patent (Patentschrift nr 274790) na własnego pomysłu lampę rtg zaopatrzoną w dwie lub więcej anod i katod. W roku 1921 władze Uniwersytetu Poznańskiego powołały docenta K. Mayera na stanowisko profesora nadzwyczajnego, gdzie objął kierownictwo pierwszej w Polsce Katedry Radiologii, której kierownikiem (z wojenną przerwą, którą spędził w Krakowie konstruując pocisk rakietowy) pozostał do śmierci w roku 1946.
Pierwsze w świecie zdjęcia tomograficzne	Mimo, że praca Mayera uszła uwadze świata radiologicznego ze względu na czas i miejsce (okres I wojny światowej, nieobecność Polski na mapie Europy), należy podkreślić, że właściwie zdefiniowała problem "...narządy mają w rzeczywistości trzy wymiary i rozmieszczone są w przestrzeni, w obrazie zaś radyologicznym, padają wszystkie na jedną płaszczyznę o dwóch wymiarach, w następstwie czego to, co w rzeczywistości leży jedno poza drugiem, w obrazie znajduje się obok siebie lub jedno drugie nakrywa..." jak i jego rozwiązanie. "...Trudności te usuwam w sposób następujący: Po zwyczajnych przygotowaniach do zdjęcia wykonuję w czasie całej ekspozycyi szybkie a małe (do 8 cm) ruchy lampą rentgenowską tam i napowrót równolegle do osi podłużnej lub poprzecznej (stosownie do przy-padku) ciała. Ruchy te można łatwo i zupełnie bezpie-cznie wykonywać na statywach, przy których lampa umieszczona jest w łatwo przesuwalnej skrzynce. Przez ten prosty sposób osiągam albo zupełne zniknięcie cieni, nie należących do cienia sercowego i naczyń głównych, albo częściowe oddzielenie się ich tak, że zoryentowanie się co do kształtu poszczególnych łuków staje się możliwem..."
P. Prof. Mayer i M. Skłodowska-Curie	Odkrycie Mayera wyprzedziło o 7 lat przedstawienie zasad teoretycznych przez A. Boccage jak i uzyskanie przez niego patentu w roku 1921- tę datę przyjęto jako powstanie tomografii rentgenowskiej. Co więcej K. Mayer od razu zastosował w praktyce swój pomysł i to w tak trudnym anatomicznie obszarze jak klatka piersiowa.
Gmach Kliniki Neuropsychiatrycznej	W 1914 ukończono gmach Kliniki Neuropsychiatrycznej UJ, który w czasie I wojny światowej służył jako szpital wojskowy. Dopiero w roku 1919 trafili tu cywilni pacjenci, a obiekt stał się siedzibą kliniki kierowanej przez profesora Jana Piltza. Od 1934 r. przy klinice funkcjonowała pracownia radiologii ogólnej, którą do 1939 r. kierował dr Teofil Blühbaum (później Czesław Murczyński). Tutaj, ponad trzydzieści lat później narodziła się polska neuroradiologia. Prof. Czesław Murczyński
Pierwszy numer Polskiego Przeglądu Radiologii	W 1926 założono pierwsze naukowe polskie pismo radiologiczne - Polski Przegląd Radiologiczny. Wśród założycieli był także krakowski radiolog dr Henryk Wachtel. Warto wspomnieć, że w 1914 opracował on lokalizator użyteczny w przypadku wykonywania podwójnego zdjęcia z przesunięciem filmu, a w 1917 bathykopsometr, czyli skalę pionowo-głębokościową do zabiegów rentgenowskich (usuwanie ciał obcych).
	6 listopada 1930 założono Krakowskie Koło Polskiego Lekarskiego Towarzystwa Radiologicznego (PLTR postało w roku 1925 w Warszawie w czasie XII Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich). Komitet założycielski tworzyli radiolodzy P. Adamowicz, B. Korabczyńska, A. Przybylski i S. Imich.



	Okres od 1945